زیرساختی که بدون آن اقتصاد دیجیتال از حرکت می‌ایستد

اقتصاد دیجیتال امروز دیگر یک بخش حاشیه‌ای از اقتصاد نیست؛ از خرید روزانه و بانکداری گرفته تا آموزش، سلامت و حمل‌ونقل، بخش بزرگی از زندگی مردم بر بستر اینترنت جریان دارد. با این حال، در سال‌های اخیر و به‌ویژه در سال ۱۴۰۴، این بخش با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان مواجه شده است؛ محدودیت‌های اینترنت، کاهش سرمایه‌گذاری، افت فروش کسب‌وکارهای آنلاین و افزایش نااطمینانی در فضای سیاست‌گذاری.

مریم نجفی، دبیر انجمن تجارت الکترونیک، در گفت‌وگویی تلاش می‌کند تصویری روشن از وضعیت امروز اقتصاد دیجیتال ارائه دهد؛ تصویری که در آن اینترنت نه یک ابزار ارتباطی، بلکه ستون اصلی فعالیت هزاران کسب‌وکار معرفی می‌شود. از نگاه او، بدون یک زیرساخت ارتباطی پایدار، صحبت از توسعه اقتصاد دیجیتال عملاً بی‌معناست.

اقتصاد دیجیتال زیر فشار؛ از اختلال اینترنت تا بحران سرمایه‌گذاری

آنچه امروز فعالان اقتصاد دیجیتال تجربه می‌کنند، تنها یک مشکل فنی یا مقطعی نیست. مجموعه‌ای از عوامل در کنار هم، فضای فعالیت شرکت‌های فناوری را دشوارتر کرده‌اند.

به گفته نجفی، سه عامل اصلی بیشترین فشار را بر این حوزه وارد کرده‌اند:

• اختلال در مهم‌ترین زیرساخت فعالیت کسب‌وکارهای آنلاین؛ یعنی اینترنت
• بی‌ثباتی و تغییرات مداوم در سیاست‌گذاری و تصمیمات مرتبط با فضای دیجیتال
• کاهش محسوس سرمایه‌گذاری در اکوسیستم نوآوری طی دو تا سه سال گذشته

نتیجه این شرایط، افت درآمد بسیاری از کسب‌وکارها بوده است. بر اساس ارزیابی‌های انجمن تجارت الکترونیک، بسیاری از شرکت‌های فعال این حوزه به طور میانگین حدود ۵۰ درصد کاهش فروش را تجربه کرده‌اند؛ آماری که نشان می‌دهد بحران، تنها به شرکت‌های کوچک محدود نیست و کل اکوسیستم را تحت تأثیر قرار داده است.

اینترنت؛ همان نقشی که برق برای صنعت دارد

یکی از مهم‌ترین محورهای گفت‌وگوی نجفی، بازتعریف جایگاه اینترنت در اقتصاد است.

او معتقد است همان‌گونه که هیچ کارخانه‌ای بدون برق قادر به ادامه فعالیت نیست، کسب‌وکارهای دیجیتال نیز بدون اینترنت امکان ارائه خدمات ندارند. بنابراین، اینترنت نباید به‌عنوان یک خدمت جانبی یا کالای لوکس دیده شود؛ بلکه باید آن را یک زیرساخت حیاتی اقتصادی دانست.

در چنین نگاهی، هر ساعت اختلال اینترنت صرفاً به معنای کند شدن ارتباطات نیست؛ بلکه توقف بخشی از فعالیت اقتصادی کشور، کاهش درآمد شرکت‌ها، از دست رفتن مشتریان و عقب‌ماندن از رقابت منطقه‌ای است.

هزینه‌ای فراتر از کاهش فروش

یکی از نکات قابل توجه در سخنان نجفی این است که خسارت‌های ناشی از محدودیت اینترنت تنها در صورت‌های مالی شرکت‌ها قابل مشاهده نیست.

به باور او، هر ساعت قطعی اینترنت فاصله ایران را با کشورهای پیشرو در فناوری بیشتر می‌کند. در حالی که بسیاری از کشورهای منطقه سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی هوش مصنوعی، خدمات ابری و اقتصاد داده انجام داده‌اند، بخش قابل توجهی از انرژی کسب‌وکارهای ایرانی همچنان صرف حل مشکلات اولیه دسترسی به اینترنت می‌شود.

این شکاف، در بلندمدت می‌تواند جایگاه ایران در رقابت فناوری منطقه را بیش از پیش تضعیف کند.

آیا قطع اینترنت امنیت ایجاد می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این گفت‌وگو، نقد نگاه امنیتی به اینترنت است.

نجفی توضیح می‌دهد که انجمن تجارت الکترونیک در جلسات متعدد با نهادهای تصمیم‌گیر تلاش کرده است نشان دهد که محدودسازی اینترنت، راهکار مؤثری برای مقابله با تهدیدهای سایبری نیست.

بر اساس تحلیل‌های فنی کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن، حملات پیشرفته سایبری معمولاً مستقل از اینترنت عمومی طراحی و اجرا می‌شوند. نمونه‌هایی مانند استاکس‌نت یا حملات سایبری به زیرساخت‌های بانکی کشور نیز در شرایطی رخ داده‌اند که محدودیت‌های اینترنتی وجود داشته است.

از منظر فنی، راهکار اصلی حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، ایزوله‌سازی سامانه‌های حساس، ارتقای امنیت سایبری و به‌روزرسانی مستمر تجهیزات است؛ نه قطع دسترسی عمومی به اینترنت.

محدودیت اینترنت؛ افزایش آسیب‌پذیری به جای افزایش امنیت

یکی از استدلال‌های مهم مطرح‌شده در این گفت‌وگو، تأثیر معکوس محدودیت اینترنت بر امنیت سایبری است.

وقتی دسترسی به اینترنت محدود می‌شود، بسیاری از شرکت‌ها امکان دریافت وصله‌های امنیتی، به‌روزرسانی نرم‌افزارها و ارتباط با سرویس‌های امنیتی جهانی را از دست می‌دهند. این موضوع عملاً سطح آسیب‌پذیری آنها را افزایش می‌دهد.

در نتیجه، سیاستی که با هدف افزایش امنیت اتخاذ می‌شود، ممکن است در عمل نتیجه‌ای معکوس داشته باشد و دفاع سایبری سازمان‌ها را تضعیف کند.

گزارش‌هایی که کیفیت اینترنت را از «ادعا» به «داده» تبدیل کردند

یکی از اقدامات شاخص انجمن تجارت الکترونیک در سال‌های اخیر، انتشار گزارش‌های دوره‌ای کیفیت اینترنت بوده است.

به گفته نجفی، این گزارش‌ها باعث شدند بحث کیفیت اینترنت از سطح اظهارنظرهای پراکنده فراتر برود و به موضوعی مبتنی بر داده تبدیل شود.

این گزارش‌ها نشان می‌دهند که ایران در میان بسیاری از کشورهای جهان، یکی از پایین‌ترین سطوح کیفیت اینترنت را تجربه کرده است؛ موضوعی که دیگر صرفاً دغدغه فعالان فناوری نیست، بلکه به مسئله‌ای ملی با آثار اقتصادی گسترده تبدیل شده است.

وجود داده‌های مستند، امکان گفت‌وگوی دقیق‌تر با سیاست‌گذاران و ارزیابی واقعی اثر تصمیمات را نیز فراهم کرده است.

آیا بسته‌های حمایتی می‌توانند بحران را جبران کنند؟

در شرایطی که بسیاری از کسب‌وکارها با کاهش درآمد و بحران نقدینگی روبه‌رو هستند، موضوع حمایت‌های دولتی نیز مطرح شده است.

نجفی معتقد است اگرچه بسته‌های حمایتی طراحی شده‌اند، اما در عمل بخش زیادی از آنها یا اجرایی نشده‌اند یا با تأخیر فراوان به دست کسب‌وکارها رسیده‌اند.

از نگاه انجمن، حمایت مؤثر باید چند ویژگی داشته باشد:

• پرداخت سریع تسهیلات مالی
• اجرای واقعی امهال مالیات، بیمه و اقساط بانکی
• کاهش بروکراسی دریافت حمایت‌ها
• جبران خسارت ناشی از اختلال زیرساخت‌های عمومی

او همچنین به ماده ۲۵ قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار اشاره می‌کند که دولت را در صورت فراهم نبودن زیرساخت‌های لازم، مسئول جبران خسارت فعالان اقتصادی می‌داند.

تاب‌آوری سایبری با آموزش ساخته می‌شود، نه با قطع اینترنت

یکی دیگر از اقدامات انجمن تجارت الکترونیک، تدوین راهنمای مدیریت رخدادهای سایبری برای کسب‌وکارها بوده است.

این راهنما با هدف افزایش آمادگی شرکت‌ها، به‌ویژه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، در مواجهه با حملات سایبری تهیه شده است.

به باور نجفی، تاب‌آوری سایبری محصول سه عامل است:

• آموزش مستمر
• آمادگی سازمانی
• دسترسی مناسب به ابزارها و زیرساخت‌های امنیتی

نه محدودسازی اینترنت.

این نگاه، تفاوت مهمی میان «مدیریت بحران» و «حذف صورت مسئله» قائل می‌شود.

آینده اقتصاد دیجیتال؛ تصمیمی فراتر از فناوری

جمع‌بندی سخنان دبیر انجمن تجارت الکترونیک نشان می‌دهد که مسئله اینترنت، دیگر صرفاً یک موضوع فنی یا صنفی نیست؛ بلکه مستقیماً با رشد اقتصادی، اشتغال، سرمایه‌گذاری و رقابت‌پذیری کشور گره خورده است.

اگر اینترنت را همانند برق، آب یا شبکه حمل‌ونقل به‌عنوان زیرساخت حیاتی اقتصاد بپذیریم، هرگونه اختلال در آن نیز باید با همین حساسیت مورد توجه قرار گیرد. زیرا هزینه این اختلال تنها متوجه شرکت‌های فناوری نیست؛ بلکه زنجیره‌ای از کسب‌وکارها، نیروی کار، سرمایه‌گذاران و در نهایت زندگی روزمره میلیون‌ها شهروند را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

جمع‌بندی؛ اقتصاد دیجیتال به زیرساخت پایدار نیاز دارد

آنچه از گفت‌وگوی مریم نجفی برمی‌آید، بیش از هر چیز تأکید بر یک واقعیت بنیادین است: اقتصاد دیجیتال بدون اینترنت پایدار، آزاد و باکیفیت امکان رشد ندارد.

اگر در سال‌های گذشته مهم‌ترین دغدغه اکوسیستم فناوری، توسعه بازار و نوآوری بود، امروز حفظ زیرساخت‌های پایه‌ای به اولویت نخست تبدیل شده است. در چنین شرایطی، بسته‌های حمایتی هرچند ضروری‌اند، اما جایگزین اینترنت پایدار نمی‌شوند.

آینده اقتصاد دیجیتال ایران بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌هایی وابسته است که درباره زیرساخت ارتباطی کشور گرفته می‌شود؛ تصمیم‌هایی که آثار آن نه فقط بر شرکت‌های فناوری، بلکه بر آینده رقابت‌پذیری اقتصاد ایران در عصر دیجیتال تعیین‌کننده خواهد بود.